Stanisław Czernik - kalendarium życia i twórczość

Polski powieściopisarz, pedagog, poeta, wydawca, badacz folkloru, tłumacz, krytyk literacki, twórca kierunku w poezji zwanego autentyzmem - to postać, której życie ściśle zrosło się z naszym miastem. Przez dużą część życia związany był z Opatowem. Tu chodził do szkoły powszechnej. Po otrzymaniu tytułu magistra nauk ekonomiczno-prawnych odbywał wycieczki po okolicach Opatowa i zbierał materiały do pracy doktorskiej o dziejach i kulturze naszego regionu.

Urodził się 16.01.1899 r. we wsi Zochcin koło Opatowa, w ziemi bogatej w tradycje literackie i kulturalne, jako syn chłopski, (Wojciecha i Marianny z Cieszkowskich). Rodzina była liczna. Z ośmiorga dzieci czworo zmarło niedługo po urodzeniu. Brat geometra, zmarł w 1961, siostra Ewa zmarła w 1958 w Opatowie, siostra Helena mieszkała w Zochcinie. Ze wspomnień dzieciństwa niezatarte w jego psychice pozostało przeniesienie rodzinnego domu w niedalekie, lecz inne miejsce pod Opatowem.

1908-1912 Naukę rozpoczął od Szkoły Miejskiej w Opatowie.

1913-1914 Przebywał w Kursku pod opieką brata Juliana, który przygotowywał Stanisława do egzaminów gimnazjalnych.

1916-1917 Nauka w Seminarium Nauczycielskim w Jędrzejowie.

1917-1920 Nauka w Gimnazjum Komitetu Ratunkowego w Olkuszu.

1920-1921 Członek organizacji niepodległościowych: Towarzystwa Gimnastycznego „Piechur”, a następnie Polskiej Organizacji Wojskowej. Po maturze rozpoczął pracę w Publicznej Szkole Powszechnej w Ożarowie.

1921-1922 Uzyskał świadectwo dojrzałości w zakresie szkoły filologicznej, wystawione przez Komisję Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego, stwierdzające ukończenie 8 klas Gimnazjum w Olkuszu. Nauczał w Szkole Powszechnej w Przedczu, kujawskim miasteczku koło Włocławka.

1921-1924 Studiował zaocznie na Uniwersytecie Poznańskim na Wydziale Prawno - Ekonomicznym.

1922-1923 Pracował w Szkole Powszechnej w Bodzanowie na Kujawach.

1923-1924 Nauczyciel Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego Typu Humanistycznego i Państwowego Seminarium Ewangelickiego w Ostrzeszowie.

1925-1926 Uzyskał Dyplom z tytułem magistra nauk ekonomiczno - politycznych Wydziału Prawno - Ekonomicznego Uniwersytetu Poznańskiego. W tym samym roku zmarli rodzice pisarza.

Jego odwiedziny rodzinnych stron przerodziły się w wędrówki po okolicznych wsiach i miasteczkach. Zaczął gromadzić materiały do pracy doktorskiej, która miała dotyczyć dziejów i kultury regionu opatowskiego. Wędrówki nie przyniosły pracy naukowej, ale zaowocowały w odmienny sposób – odczytem w Opatowie pt. Opatów w wiekach średnich, na temat dziejów miasta w wiekach średnich oraz szeregiem utworów poetyckich poświęconych miasteczkom regionu, zgromadzonych potem w cyklu O polskim płocie. Czernik przeniósł się do pracy w Gimnazjum Miejskim w Gostyniu, wielkopolskim. Redaktor bezpłatnego dodatku o charakterze krajoznawczym pt. „Ziemia Gostyńska”. Praca jako nauczyciel Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego w Koźminie.

1927

Uczestnik 4-tygodniowego wojskowego kursu instruktorskiego w zakresie wychowania fizycznego w Pasiecznej.

1928

Prezes Koła Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych w Koźminie. Nauczyciel w Gimnazjum Koedukacyjnym Wydziału Powiatowego Sejmiku Grójeckiego w Grójcu.

1929

Praca w gimnazjum w Ostrzeszowie.

1930

Związek małżeński z Bronisławą Sulikowską (higienistką ze Stacji Naświetlań).

1931

Dyrektor Miejskiego Koedukacyjnego Gimnazjum Humanistycznego w Ostrzeszowie.

Ukazał się drukiem pierwszy tomik wierszy Czernika Poezje. Seria I. Nakładem własnym wydał Czernik broszurę Rozwój ludności miasta Ostrzeszowa w ostatnim stuleciu. Publikacja jest dziś rzadkością bibliograficzną.

1932

Nauczyciel w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Tow. Salezjańskiego w Ostrzeszowie. Ukazała się broszura Uwagi o wychowaniu obywatelsko-państwowym w zakresie stosunku ucznia do ziemi.

1933

W czasopiśmie „Wici Wielkopolskie” 1933 nr 7/8 został opublikowany artykuł pt. Myśli o programie poetów ziemi – pierwszy, jak określił sam Czernik, Zarys autentyzmu bez nazwy.

Nakładem własnym wydał tomik wierszy O polskim płocie.

1934

We Wrześni w serii Biblioteki „Wici Wielkopolskich” nakładem własnym wydał trzeci tomik wierszy Przyjaźń z ziemią.

1935

Redaktor i wydawca czasopisma „Okolica Poetów”. Datą 15 V 1935 zaopatrzony został nr 1 czasopisma. Drukował w nim także swoje wiersze (niektóre pod pseud. Andrzej Gorycz) oraz kolejne artykuły przedstawiające założenia autentyzmu. Czasopismo wychodziło do marca 1939.

1936

Wydana została powieść Czernika Gorycz, wyróżniona spośród kilkuset utworów w konkursie powieściowym „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” w Krakowie z okazji 25-lecia istnienia pisma.

1937

Członek Związku Zawodowego Pisarzy Polskich Oddziału w Poznaniu. Odczyt o polskiej poezji współczesnej w Poznaniu.

1939

Ukazał się ostatni zeszyt „Okolicy Poetów” oznaczony nr 3 (ogólnego zbioru nr 42). Zawierał m.in. przekłady S. Czernika z poezji fińskiej. W uznaniu zasług wobec kultury łotewskiej (m.in. za Antologię poezji łotewskiej, rząd łotewski przyznał Czernikowi Order Trzech Gwiazd. Wcielony do 4 Pułku Saperów w Przemyślu. Udział w Kampanii Wrześniowej. Pobyt w obozie dla internowanych w Slatinie (Rumunia).

1940

Dyrektor szkoły polskiej w Algierze. Pracował w Gimnazjum i Liceum Polskim w El-biar.

1945

Dyrektor gimnazjum dla polskiej młodzieży wojskowej oraz rodzin żołnierzy we włoskim miasteczku Trani nad Adriatykiem.

1946

W listopadzie szkoła została przeniesiona do Petworth w Anglii.

1947

Czernik wrócił do ojczyzny. W Ostrzeszowie podjął pracę w Gimnazjum Salezjańskim, a już w sierpniu wziął udział w Świętokrzyskich Dniach Kultury w Kielcach.

1948

Starszy radca i kierownik Referatu Twórczości Samorodnej w Departamencie Twórczości Artystycznej. Prowadził także Poradnię Literacką przy Związku Zawodowym Literatów Polskich.

1949

Członek a później prezes Oddziału Łódzkiego Związku Literatów Polskich do 1959 r.

1951

Przeprowadził się do Łodzi, gdzie zajął się działalnością związaną z miejscowym życiem literackim.

Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza wydała antologię Poezja chłopów polskich.

1954

Pobyt w Bułgarii. Nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego wyszły książki: Chłopskie pisarstwo samorodne, Opowieść o Klemensie Janickim. Wydawnictwo Ministra Obrony Narodowej wydało powieść historyczną Wierne kosy.

1955

Rada Państwa nadała mu medal X-lecia Polski Ludowej oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Ukazały się książki: Wór pszenicy, Opowieść pańszczyźniana z XVII wieku. Wspólnie z Julianem Przybosiem opracował antologię pt. Wzięli diabli pana. Nowy wybór wierszy – Z trzydziestu lat, Z życia pańszczyźnianego z XVII wieku.

1956

Członek Komitetu Redakcyjnego czasopisma „Łódź Literacka”, następnie pt. „Kronika”. Przyznanie Nagrody Literackiej m. Łodzi im. Juliana Tuwima za całokształt twórczości. Członek jury Turnieju Jednego Wiersza w Piotrkowie Trybunalskim. Przewodniczący jury Konkursu Literackiego Wydziału Kultury PWRN w Bydgoszczy. Pobyt w Leningradzie. Udział w VII Zjeździe Związku Literatów Polskich w Warszawie.

Wydano książki: Cienie różowych gór. Szkice z Afryki Północnej, Humor i satyra ludu polskiego, Wilcze doły.

1957

Redaktor naczelny nowo powstałego Wydawnictwa Łódzkiego w Łodzi. Udział w Zjeździe Pisarzy Kielecczyzny w Kielcach. Pobyt w Albanii. Członek Komitetu Redakcyjnego Tygodnika Społeczno-Literackiego „Orka”. Redaktor „Biblioteki Poetów 1957” – Wydawnictwo Łódzkie. Udział w VIII Zjeździe Związku Literatów Polskich w Poznaniu. Wydano książki: Klechdy ludu polskiego, Ucieczka za Czeremosz.

1958

Redaktor „Rzeczy Poetyckiej 1958-1959” – Wydawnictwo Łódzkie. Członek jury Nagrody Literackiej Stowarzyszenia Księgarzy Polskich w Warszawie. Udział w jury Ogólnopolskiego Konkursu na Powieść Oryginalną zorganizowanego przez Wydawnictwo Łódzkie. Nadanie przez Radę Państwa Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski.

Pobyt na stypendium literackim w Bułgarii. Udział w jury Poznańskiego Listopada Poetyckiego. Udział w IX Zjeździe Związku Literatów Polskich we Wrocławiu. Wydano książki: Polska epika ludowa, Stary pług, Wichura, Czternaście wierszy, Poezje.

1959

Udział w Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich w Katowicach. Przewodniczący jury konkursów poetyckich Łódzka Wiosna Poetycka, organizowanych przez Stowarzyszenie PAX i grupę poetycką „Prowincja 58” w Łodzi. Pobyt w Chinach – delegowany przez ZG Związku Literatów Polskich.

1960

Przewodniczący jury II Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Pobyt w Rumunii – delegowany przez ZG Związku Literatów Polskich. Przyznanie emerytury dla zasłużonych. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza opublikowała opowieść autobiograficzną Dom pod wierzbami.

1961

Udział w jury V festiwalu Młodej Poezji w Poznaniu. Opublikował książki: Okolica Poetów. Wspomnienia i materiały, Trzy podróże. Albania, Bułgaria, Chiny.

1962

Przewodniczący jury IV Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Na XIII Zjeździe Związku Literatów Polskich w Warszawie wybrany członkiem Zarządu Głównego ZLP. Opublikował książki: Delta. [Poezje], Stare złoto. O polskiej pieśni ludowej.

1963

Przewodniczący jury V Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Udział w Komitecie Honorowym II Wiosny Poetyckiej w Bydgoszczy. Honorowy protektorat nad wystawą „Książka dawniej i dziś” w Kępnie. Udział konkursie „Złoty kłos dla twórcy – srebrny dla czytelników „Dziennika Ludowego”. Przyznanie przez Ministra Kultury i Sztuki nagrody II stopnia za twórczość artystyczną w r. 1063 w dziedzinie literatury – za książkę Ręka. Udział w Rybnickich Dniach Literatury.

1964

Spotkanie autorskie w Zakładowym Domu Kultury w Pabianicach i w MBP w Pabianicach. Przewodniczący jury VI Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Udział w wieczorze jednego wiersza z okazji Zjazdu ZLP w Lublinie. Przewodniczący jury VII Wojewódzkiego Konkursu Literackiego zorganiz. przez MRN i WRN w Koszalinie, Oddział ZLP i Wyd. Poznańskie. Opublikował książkę: Nowina. [Opowiadania].

1965

Nadanie przez Radę Narodową m. Łodzi Odznaki Honorowej m. Łodzi. Przewodniczący jury Turnieju Jednego Wiersza zorganiz. przez Koło Młodych Twórców ZW ZMS i „Gazety Ziemi Piotrkowskiej” w Piotrkowie Trybunalskim. Udział w VIII Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych. Odznaczony złotą odznaką

Zasłużony dla Warmii i Mazur. Przewodniczący jury VIII Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Śmierć żony. Nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej ukazała się książka Zachód słońca. Członek – założyciel Łódzkiego Towarzystwa Przyjaciół Książki. Nadanie przez Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu Odznaki i Medalu Tysiąclecia. Przewodniczący jury II Konkursu Literackiego o Rubinową Hortensję w Piotrkowie Trybunalskim. Członek jury o Nagrodę Złotego Liścia w Koszalinie. Członek jury Konkursu Na Wiersz o Bitwie pod Polichnem. Delegat ZLP na Kongres Kultury Polskiej. Opublikował tom szkiców Z Podglebia.

1967

Przewodniczący jury IX Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Członek jury III Konkursu Literackiego o Rubinową Hortensję w Piotrkowie Trybunalskim. Pobyt w szpitalu w Łodzi.

Ukazały się książki: Autentyki. [Poezje], Trzewiczek. [Powieść].

1968

Członek jury III Ogólnopolskiego Festiwalu Poezji w Łodzi. Przewodniczący jury X Łódzkiej Wiosny Poetyckiej. Ukazała się książka: Trzy zorze dziewicze. Wśród zamawiań i zaklęć.

1969

Wieczór autorski członków jury IV Ogólnopolskiego Festiwalu Poezji w Łodzi w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. L. Waryńskiego. Eseje Trzy zorze dziewicze uznane za najwybitniejszy tom esejów w 1968 r. na IV Ogólnopolskim Festiwalu Poezji w Łodzi. Udział w XVII Zjeździe ZLP w Bydgoszczy.

Śmierć Pisarza. Pochowany 6 XII 1969 roku na Cmentarzu Starym przy ul. Ogrodowej w Łodzi.

Ukazały się książki: Laur padewski, Dzień przed żniwami. Sceny poetyckie, Poezje wybrane (1969), Peregrynacje. Ze wspomnień i opowieści wojennych, Wiatr od ziemi (1970), Sny i widma (1971), Zadymka (1972).

TWÓRCZOŚĆ

Twórczość pisarza powstawała na przestrzeni około czterdziestu lat. Czernik tworzył nie tylko w dziedzinie poezji, ale pisał również powieści o tematyce współczesnej i historycznej, opowiadania, szkice, eseje, wspomnienia, a nawet podejmował prace edytorskie. Wszystkie te rejony działalności literackiej łączy jednak wspólna myśl. Jest nią autentyzm poetycki. Powstał on jako wyraz protestu, jako przeciwwaga dla kierunków poetyckich, z którymi zetknął się Czernik w okresie dwudziestolecia międzywojennego, a z których żaden nie odpowiadał jego stanowisku na temat tworzenia współczesnej literatury. Czernik w hasłach autentyzmu zakładał odmienność procesu twórczego, w którym następowało pierwszeństwo treści nad formą. To właśnie forma miała wynikać z treści.

Autentyzm miał stanowić kierunek, który zasadza się na szczerości wypowiedzi literackiej, opierającej się na przeżyciach, doświadczeniach i wiedzy twórcy, który bazuje także na doświadczeniach własnego środowiska. Czernik kładł nacisk na autentyczne przeżycie poety, które miało być procesem świadomym w przeciwieństwie do nadrealistycznych założeń gry wyobraźni. W założeniach autentyzmu poezja nie ma kreować własnego świata, lecz opierać się na rzeczywistości, z którą styka się pisarz. To jego doświadczenia warunkują treść i kształt powstającego utworu. Suma zaś doświadczeń zgromadzonych dotychczas wpływa na przeżycia następne.

W dramatach Czernika widoczna jest droga wiodąca pisarza do korzystania z elementów zaczerpniętych z dorobku wielkich twórców polskiej literatury (Słowackiego, Wyspiańskiego) do poszukiwania własnej drogi pisarstwa. Autor, pomimo pozornej różnorodności tematycznej i formalnej, wyraźnie preferuje wątki związane z warstwą chłopską, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w zakresie problematyki, jak i formy. Dla Czernika, wywodzącego się z warstwy chłopskiej, jej losy i problemy były mu najbliższe, dlatego na nich skupiał się w swojej twórczości, która obejmowała zagadnienia związane ze współczesną pisarzowi rzeczywistością, lecz również poruszała temat wówczas rzadko jeszcze podejmowany, a interesujący go szczególnie ze względu na wagę, jaką przywiązywał do antecedencji rodzinnych, rozumianych w szerokim zakresie „rodzinnego podglebia” – udział chłopów w historii polskiej.

Czernik w swoich powieściach istotnie porusza przede wszystkim problemy związane z życiem warstwy chłopskiej w dawnych wiekach i czasach współczesnych, eksponuje wartość kultury ludowej w dorobku całego narodu, interesuje się przeżyciami i odczuciami inteligenta o chłopskim rodowodzie, ale wszystkie te zagadnienia przetwarza w taki sposób, że zyskują one miarę ogólnoludzką, uniwersalną.

Podobnie jak zainteresowania historyczne Czernika, z konsekwentnej drogi twórczej, czyli autentyzmu, wynikają jego badania folklorystyczne. Działania Czernika na polu etnografii wychodziły z postawienia określonego celu – popularyzacji folkloru. Jego prace folklorystyczne są ściśle powiązane z pozostałymi dziedzinami jego działalności literackiej. Szczególnie mocno eksponuje folklor w prozie historycznej. Odwołuje się tutaj do obiegowych motywów, znanych na przykład z pieśni i klechd ludowych, posługuje się charakterystycznymi dla tej dziedziny twórczości środkami artystycznymi, dba o koloryt obyczajowy swoich utworów.

Naczelną kategorią, którą łączy wszystkie poczynania Stanisława Czernika, jest ludowość. Ten syn wsi opatowskiej do końca swojego życia pozostał „wierny ziemi”, na której wyrósł, i kulturze, która go ukształtowała. Tworzył dzieła ściśle odzwierciedlające ludowy sposób myślenia i odczuwania otaczających zjawisk. Tak zatem wizja świata w jego twórczości oparta została na doświadczeniach człowieka wsi.

Źródła:

Andres Z., Stanisław Czernik. Autentyczny rodowód twórczości, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów 1990.

Krawczyk V.,Poeta autentyczny. O twórczości Stanisława Czernika, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1973.

Kuna M., Stanisław Czernik: życie i twórczość: bibliografia, Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna, Ostrzeszów 1972.

Mityk I., Stanisław Czernik, Wydawnictwo GENS, Kielce 1999. Sylwetki Współczesnych Pisarzy ; 8.

Przybyła W., Stanisław Czernik. Człowiek i pisarz, Oficyna Wydawnicza Kulawiak: Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy im. St. Czernika, Ostrzeszów 2009.

Opracowała: Marzena Węglewicz